چند وقتی است که شب ها و اول صبح ها موسیقی اصیل و بومی افغانی به نام قطغن گوش می دهم . دوست دارم در این زمینه چیزایی بنویسم ؛ البته می دانم که دست اندازی در این وادی جسارتی فاحش است به دو دلیل ؛ اول اینکه من به فنون موسیقی آگاهی کافی و وافی ندارم ثانیا روی ادبیات تحلیل موسیقی  به اندازه ی لازمش کار نکردم .

موسیقی امری مجرد است و تاثیر گذاری آن در دو بعد صورت میگیرد .  اول روح و دوم سیستم ذهنی . از تاثیر گذاری در روح انسان نمی توان حرف خاصی به میان آورد چون تجربه ای کاملا شخصی است اما در ساحت ادراکات ذهنی به میزان آگاهی از فنون موسیقی و علم روانشناسی و تجربه ی علمی می توان جستارک هایی نوشت .

اصولا موسیقی از ضامن های محکم فرهنگی است و از پایه های اصالت انسانی . غالبا تعبیر افراد از موسیقی ،  به دو دلیل تفاوت هایی دارد  اولا رسوبات فرهنگی در فرد که از قوم یا قبیله ی خود به ارث برده که به شکل خاصی از آگاهی و ادبیات بروز پیدا می کند ( اصالت جغرافیایی ) ثانیا مقدار سوادی که در این زمینه دارد . ( صورت آکادمیک )

تا جایی که می دانم قطغن به نواحی ای از شمال مانند بخشی از مزار شریف  و ولایات  بغلان و تخار و بدخشان اطلاق می  شود .  یعنی وجه تسمیه ی این نوع موسیقی ؛ محل تولد آن است .

همچنین از زمان تولد آن سه دهه و اندی نمی گذرد . می گویند موسیقی قطغن در زمان های جنگ،  توسط سازنده ها نوآوری شد و برای خوشگذرانی ( ساعت تیری ) قوماندانان جنگی محافلی راه اندازی می شد که به علت سخت بودن تقرب به ساحت جذاب زنان زیبای شمالی  و لذت بردن از رقص آنان ، بچه ها را برای رقص می آوردند و به پاهای شان پازیب می بستند و گاها لباس زنانه ای به تن شان می کردند و در میدان به رقص می آوردن شان .

به صورت غالب ، موسیقی قطغن با یکی از آلات  تنبور و رباب و غیچک و آرمونی ( به قول عرف عامه ) و ...   ساخته می شود . که هر طایفه ای یکی از این آلات را  بیشتر پسند می کند .

حالا اصل موضوع اینجاست که  سامانه ، تم ، لحن زیبا و هدف دار موسیقی قطغن واقعا حیرت انگیز است .

به ندرت همراه این موسیقی اشعار خوش محتوا و باردار از مفاهیم ادبی همراه می باشد بیشتر اشعار از سطح شعرهای بازاری هم پایین تر است و می توان گفت که به نوعی،  اشعاری که این موسیقی را تبدیل به ترانه می کند ، مسخره است . مثلا

او بچه ی تایتانیک  / کمرت استه باریک ! ...

اما موسیقی خالصی که نواخته می شود ؛ من اینطور تجربه کردم که گویا نوعی اصرار یا درخواست وجود دارد که از طرف نوازنده به رقاص القا می شود  . با شروع آرام بخش موسیقی قطغن که به پرده ی اول مشهور است ، اصلا ذهن آدمی که در محفل نشسته ،  درگیر نیست بلکه مستقیما روح و روان او را مثل برگی که نسیم به دست گرفته و با حرکات موج گونه او را بیخود می کند و می برد ، تحت تاثیر می گذارد  . این تاثیر بیشتر از همه رو ی کسی که به  میدان آمده قابل مشاهده است که چگونه او را به حرکات موزون " پای زدن " و چرخیدن وا می دارد .

به همی ساز قطغن میده میده پای بزن

خرابته نبینم او بچه ی نازک بدن ...

ریتم موسیقی از پرده ی اول شروع شده و پرده ی دوم و سوم و گاها چارم تند  و تند تر میشود اما هیجکدام به زیبایی و روح نوزای پرده ی اول نیست  که انسان را نا خود آگاه به وجد و طرب ترغیب  می کند . عده ای ، این موسیقی را با بی توجه به نوع اشعار و فارغ از بستر مادی آن  ، یک موسیقی عارفانه نیز گفته اند من در این زمینه قاطعانه نمی توانم چیزی بگویم اما  فراز و فرود ها و نحله های ساز در پرده ی اول و دوم واقعا انسان را بی خود می کند .

نمی توان گفت که این موسیقی نُرم الهی گونه و الهی شدن دارد گرچه رباب و تنبور از جمله ساز هایی است که نوازنده هاشان با وضو به سوی آلت موسیقی خود می روند . موسیقی اصیل قطغن انسان را در امتدادی از شوق قرار می دهد و این " حس " خیلی کوتاه است . برعکس فلوت های کیتارو که با  "محتوای تاریکی زندگی بشر"  ساز میزند ؛ طوری که گفتم نمیتوان از حالت روح نوازی موسیقی ها چیزی نوشت و این کشف در کلمات به ندرت جای میگیرد بلکه روان مخاطب ( شنونده ) باید خودش ، در این تجربه سیال بماند .

موسیقی قطغن دوست داشتنی ترین موسیقی بومی افغانی در بین افغانان است و در همه ی طیف های سنی ، ترانه هایش  مقبولیت دارد .

اما واقعا اگر در این باب به صورت تخصصی کار شود، می توان به مسایل ذیل اشاراتی داشت :

1.      محافل موسیقی قطغن به مرور زمان فرهنگ منحصر به خود را شکل داده .

2.      با تک نوزای ها ( رباب و تنبور ) می توان به ماندگاری و پیشرفت و روح نوازی آن افزود .

3.      با باردار کردن اشعار می توان به دلنوازی آن اضافه کرد .

4.   با برگذاری کنسرت های تخصصی کشوری و حتا منطقه ای و بین المللی این موسیقی را به عنوان یکی از موسیقی های زیبای شرقی معرفی کرد طوری که یک مرتیه در لندن برگذار شد .

5.   با کنترل و مدیریت هنری در سطح کلان می توان از حاشیه روی و تخریش موسیقی اصیل قطغن به مرور زمان با ظهور چهره های پاپ جوان جلوگیری کرد .

 

شعر متواتر این ترانه " درد دندان " است .

این هم سایتش :

http://www.qataghani.com/

 

 

 

|+ نویسنده یاسر محسنی در پنجشنبه سوم مرداد 1387 و ساعت 11:8